Οι Σπογγαλιείς

Τηλ: +30 6932 386680

Fax: 210 7755070

E-mail: info@kalymnosdivingfestival.com

Φανταστείτε, αν μπορείτε, να γλιστράτε στο απέραντο γαλάζιο πλησιάζοντας με ταχύτητα το βυθό της θάλασσας οδηγούμενοι από το βάρος μιας μεγάλης και πλατιάς πέτρας. Αλλάζοντας την κλίση μετριάζετε την ταχύτητα για να εξισώσετε την πίεση στα αυτιά σας ενώ προσπαθείτε να αποκτήσετε την αίσθηση της απόστασης από τον βυθό, πράγμα αρκετά δύσκολο μιας και δεν φοράτε μάσκα. Λίγο πριν τερματίσετε την πορεία σας χρησιμοποιείτε ξανά την πέτρα σαν πηδάλιο για να αποφύγετε την πρόσκρουση στον βυθό. Το βάθος είναι περίπου 20μ και η δουλειά σας είναι να εντοπίσετε και να μαζέψετε όσο περισσότερα σφουγγάρια γίνεται πρίν να τελειώσει η αναπνοή σας. Το αντικείμενο γίνεται ακόμη πιο δύσκολο λόγω του ότι δεν φοράτε πέδιλα. Η μόνη σας πολυτέλεια είναι ένα σχοινί δεμένο στον καρπό σας με το οποίο κάνετε σήμα στον βοηθό στην επιφάνεια να σας τραβήξει ξανά επάνω. Ένα μικρό διάλειμμα για ξεκούραση και μετά πάλι κάτω. Αυτός είναι ο αρχαίος τρόπος σπογγαλιείας με Σκανδαλόπετρα.” (Frank Alen , Diver Magazine, June 1997)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Οργάνωση :

The Divertraining      

       Network

Στοιχεία επικοινωνίας :

Η αλιεία των σφουγγαριών γίνεται στην Ελλάδα από τα αρχαία χρόνια. Η χρήση τους περιγράφεται από τον Αριστοτέλη και αναφέρεται στην Ηλιάδα και την Οδύσσεια του Ομήρου. Για αρκετούς αιώνες το Ελληνικό εμπόριο σφουγγαριών εντοπίζεται στην περιοχή των Δωδεκανήσων με αδιαμφισβήτητο επίκεντρο την Κάλυμνο, το «Νησί των Σφουγγαράδων». Οι Καλύμνιοι διέπρεψαν στον εντοπισμό, τη συλλογή και την εμπορική εκμετάλλευση των σφουγγαριών σε όλον τον κόσμο.

 

Τα πρώτα χρόνια η σπογγαλιεία γινόταν με ελεύθερη κατάδυση με Σκανδαλόπετρα. Τα σπογγαλιευτικά σκάφη ήταν μικρά και με περιορισμένο αριθμό πληρώματος. Μια κυλινδρική κατασκευή με γυάλινο πάτο («το γυαλί») βοηθούσε στον εντοπισμό των σφουγγαριών από την επιφάνεια. Η κατάδυση ακολουθούσε αμέσως μετά. Ο δύτης γυμνός, κρατούσε μια πλατειά πέτρα βάρους 15 κιλών περίπου γνωστή ως «Σκανδαλόπετρα» με την οποία η κάθοδος στον βυθό γινόταν αρκετά εύκολη. Εκεί κάτω, ο δύτης εντόπιζε και μάζευε σφουγγάρια τοποθετώντας τα σε ένα δίχτυ που είχε περασμένο γύρω από τον λαιμό του. Το βάθος της κατάδυσης και ο χρόνος παραμονής στον βυθό εξαρτιόνταν από την ικανότητα του δύτη στην άπνοια. Αν και το έργο των δυτών ήταν πολύ δύσκολο με τον τρόπο αυτό ένας μεγάλος αριθμός σφουγγαριών έφτανε στην Κάλυμνο απ όπου ξεκινούσε η παγκόσμια διανομή τους σε μεγάλη κλίμακα στα 1800. Στα μέσα του 19ου αιώνα στην Κάλυμνο ζούσαν αρκετοί εύποροι έμποροι σφουγγαριών οι οποίοι σταδιακά αναρριχήθηκαν στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα του νησιού.

 

Κατά το 1865 το εμπόριο σφουγγαριών ήταν στο ζενίθ. Ένα από τα αίτια ήταν η εμφάνιση της συσκευής του Σκαφάνδρου. Ένας έμπορος από τη Σύμη εισήγαγε τη συσκευή, πιθανά τύπου Siebe Gorman στο νησί του. Τα πλεονεκτήματα φάνηκαν αμέσως. Οι δύτες μπορούσαν πλέον να παραμένουν για μεγαλύτερο χρόνο στον βυθό σε βάθη που δεν μπορούσαν να φτάσουν πιο πρίν. Οι δύτες ανέβαζαν σφουγγάρια από βάθη μέχρι και τα 70 μέτρα.  

 

Αυτό που συνέβαινε στην Κάλυμνο μετά την εισαγωγή της συσκευής του σκαφάνδρου στην σπογγαλιεία μπορεί να παρομοιαστεί με τον «Πυρετό του Χρυσού». Τα σκάφη ξεκινούσαν για σφουγγάρια στο Αιγαίο και γενικότερα στη Μεσόγειο φτάνοντας την Τυνησία, τη Λιβύη, την Αίγυπτο, τη Συρία, το Λίβανο.

 

Τα χρήματα που αποκόμιζαν οι σπογγαλιείς επενδύονταν σε ένα μεγάλο μέρος ξανά στο επάγγελμα σε καινούργια σκάφη και περισσότερο προσωπικό. Ιδιοκτήτες της παραθαλάσσιας Γής έστηναν στα οικόπεδά τους χώρους επεξεργασίας σφουγγαριών όπου ολόκληρες οικογένειες εργαζόντουσαν χτυπώντας, καθαρίζοντας και συσκευάζοντας το πολύτιμο εμπόρευμα ετοιμάζοντάς το για εξαγωγή σε όλον τον κόσμο.

 

Οι συσκευή κατάδυσης Siebe Gorman συμπεριλαμβανομένου του σκαφάνδρου και της αντλίας έγινε αντιγραφή από τους ντόπιους μάστορες, χρησιμοποιώντας κοινές πρώτες ύλες και εργαλεία σιδηρουργίας. Το αποτέλεσμα ήταν αξιόπιστες συσκευές κατάδυσης που μπορούσαν να επισκευαστούν επί τόπου αν χρειαζόταν.

 

Με την υπεραλίευση των σφουγγαριών, αυτά βρισκόντουσαν ολοένα και βαθύτερα. Οι δύτες ακολουθώντας τα σφουγγάρια εργαζόντουσαν σε βάθη πέρα των 60μ δίχως να διαθέτουν γνώσεις σε θέματα πινάκων κατάδυσης και αποσυμπιέσεων. Η καταδυτική τους καριέρα ήταν συχνά σύντομη. Δεν ήταν λίγοι αυτοί που υπέφεραν σοβαρές επιπτώσεις της μυστηριώδους «Νόσου των Δυτών». Άλλοι λόγω της «Μέθης του Βυθού» αγνοούσαν τους κανόνες επικοινωνίας με την επιφάνεια και έκαναν βασικά, συχνά θανατηφόρα λάθη. Άλλες φορές οι βοηθοί των δυτών όταν έχαναν την επικοινωνία φοβούμενοι ότι οι σύντροφοί τους κινδυνεύουν τους τραβούσαν στην επιφάνεια όσο πιο γρήγορα μπορούσαν προξενώντας τους έτσι σοβαρότατες ανεπανόρθωτες βλάβες λόγω της άμεσης αποσυμπίεσης.

 

Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο σπογγαλιευτικός στόλος περνούσε κοντά επτά μήνες τον χρόνο μακριά από την πατρίδα σε αναζήτηση νέων τόπων. Το πέρασμά του μαρκάροντας από ένα θλιβερό ίχνος μνημάτων των δυτών που χάνονταν εν ώρα εργασίας. Οι ατρόμητοι δύτες ωθούσαν τα όρια ολοένα και παραπέρα χρησιμοποιώντας τρύπιες φόρμες και αναπνευστικές συσκευές με μειωμένη παροχή που συχνά δεν κάλυπτες τις ανάγκες τους για αέρα στον βυθό. Ένας στους τρείς δύτες ήταν ανάπηρος, ετοιμοθάνατος ή νεκρός πριν καλά καλά φτάσει σε ηλικία γάμου. Η «Τυρανία» ήταν η λέξη που χρησιμοποιούσαν τα μέλη της οικογένειας των δυτών αναφερόμενοι στο σπογγαλιευτικό ταξίδι. Λόγω της «Τυρανίας» χάθηκαν αρκετοί σύζυγοι, πατεράδες και υιοί και η τοπική κοινωνία έπρεπε να συνεχίσει την πορεία της δίχως αυτούς, όσο καλύτερα γινόταν.

 

Στα μέσα του 20ου αιώνα η σπογγαλιεία στα Δωδεκάνησα είχε ήδη αρχίσει να περνά κρίση. Οι παγκόσμιοι πόλεμοι (1ος και 2ος) περιόρισαν αρκετά τη ζήτηση για σφουγγάρια. Το έτος 1962 το Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας ίδρυσε τη «Δημόσια Σχολή Δυτών Καλύμνου» προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες της επιμόρφωσης των Δυτών αυξάνοντας το επίπεδο της ασφάλειάς τους.

Δύτες από την Κάλυμνο και τα γειτονικά νησιά άρχισαν να ταξιδεύουν σε άλλα μέρη του πλανήτη, στις περιοχές που υπήρχε ανάγκη για αξιόπιστους και ακούραστους εργάτες της θάλασσας.  Περίπου στα 1905 μια ομάδα 500 δυτών μετανάστευσε στην περιοχή Tarpon Springs της Florida στην Αμερική. Στην Αυστραλία η τοπική κοινωνία δεν δεχόταν πλέον δύτες από την Ιαπωνία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και οι Δωδεκανήσιοι μετανάστευσαν και εκεί όπου υπήρχε έντονη δραστηριότητα στην αλιεία μαργαριταριών.

 

Για αρκετούς ο λόγος που υπέφερε η βιομηχανία της σπογγαλιείας στην Ελλάδα είναι η παραγωγή των τεχνητών σφουγγαριών. Για άλλους είναι η ασθένεια που προσέβαλε τα σφουγγάρια στην Μεσόγειο στην δεκαετία του 1980, πιθανά λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας της θάλασσας.

 

Σήμερα στην Κάλυμνο υπάρχουν ακόμη μερικά σπογγαλιευτικά καΐκια ενώ η πλούσια καταδυτική ιστορία του νησιού είναι εμφανής από άκρη σε άκρη. Κανείς μπορεί να συναντήσει στον δρόμο δύτες προσβεβλημένους από τη Νόσο των Δυτών οι οποίοι αν εξιστορήσουν τις εμπειρίες τους αυτές φαντάζουν απίστευτες αλλά συχνά είναι πέρα για πέρα αληθινές.

 

Στην Florida των ΗΠΑ απόγονοι των μεταναστών, όπως ο Νικόλας Τοθ εγγονός του Καλύμνιου μάστορα της χρυσής εποχής της σπογγαλιείας Αντωνίου Λεριου κατασκευάζει μέχρι και σήμερα παραδοσιακά λειτουργικά σκάφανδρα δυτών με τον κλασικό τρόπο.

 

Παλιά σκάφη, χάλκινα σκάφανδρα, αντλίες, εργαλεία δυτών και ευρήματα από τον βυθό της θάλασσας φιλοξενούνται σήμερα στα μουσεία του νησιού εξιστορώντας σιωπηλά απίστευτες ιστορίες

 

Η κατάδυση είναι αναπόσπαστο μέρος της ζωής των Καλυμνίων και έχει περάσει σε όλα τα επίπεδα της καθημερινότητάς τους, ακόμη και στον χορό. Ο «Χορός του Μηχανικού» που αποτελεί αξιοθαύμαστο έθιμο στις μέρες μας απεικονίζει τη μεταμόρφωση των θαρραλέων δυτών σαν επίπτωση της «Τυρανίας». Μια ανάμνηση του πραγματικού κόστους του σφουγγαριού.

 

(Sources : Russel Bernar-Human Biology, Frank Alen-Diver Magazine, Sofia Fotopoulou-Newsfinder) 

Στο μεταξύ στον βυθό της θάλασσας τα σφουγγάρια επανέρχονται σιγά - σιγά. Δεν βρίσκονται σε αφθονία, αλλά μπορούν να εντοπισθούν αρκετά εύκολα ακόμη και από την επιφάνεια, όχι με σκοπό τη συλλογή πλέον, αλλά για παρατήρηση και μελέτη μαζί με άλλα ενδιαφέροντα που βρίσκονται στον βυθό όπως ναυάγια και ύφαλοι. Τοπικά καταδυτικά κέντρα προσφέρουν καθημερινά τις υπηρεσίες τους σε εκείνους που θέλουν να αγγίξουν και οι ίδιοι το πιο σημαντικό κομμάτι της ιστορίας των Καλύμνιων, αυτό που βρίσκεται κρυμμένο κάτω από την επιφάνεια του νερού.

«Οι Σφουγγαράδες της Καλύμνου»

Στον άγνωστο δύτη...